Zgodnie z założeniami Deklaracji Inicjatywy Polska organizujemy spotkania w ramach projektu „IP Lab” a jednym z tematów, który poruszyliśmy na nich to polski wymiar sądownictwa.

Prezydent Duda zaproponował reformę sądownictwa, która wymaga zmian w Konstytucji. To temat, który wywoła kolejne polityczne awantury, a Polki i Polacy nie tego dziś oczekują. Polski wymiar sprawiedliwości potrzebuje poważnych reform i takie właśnie proponujemy.

W ramach IP Lab, czyli szerokiej sieci miejsc dyskusji – lokalnych „laboratoriów”, rozmawialiśmy o polskim sądownictwie, ponieważ naszym zdaniem, prowadzona dyskusja o potrzebie reformy wymiaru sprawiedliwości powinna odbywać się z udziałem szerokiego spektrum partii politycznych, organizacji pozarządowych oraz obywateli.

Z uwagi na to pragniemy wyrazić nasze stanowisko w sprawie reformy wymiaru sprawiedliwości. W naszej ocenie reforma Sądu Najwyższego w żaden sposób nie powinna naruszać niezawisłości tej instytucji. Sąd Najwyższy jest najwyższym autorytetem prawnym w Polsce, sądem, do którego trafiają sprawy największej wagi i którego orzeczenia kształtują linię orzeczniczą sądów powszechnych niższego szczebla. Nie można dokonywać zmian polegających na oddaniu władzy nad tym sądem w ręce Ministra Sprawiedliwości, który reprezentuje władzę wykonawczą. Zmiany powinny pójść w kierunku ułatwienia dostępności obywatelek i obywateli RP do tego sądu z jednoczesnym zapewnieniem niezależności sędziów sprawujących funkcje w Sądzie Najwyższym. Główny nacisk zmian powinien być położony na usprawnienie procedur oraz umożliwienie Sądowi Najwyższemu w większym stopniu wydawania wyroków reformujących orzeczenia sądów niższych instancji, tj. zmieniających je, tak, aby odwołujący się nie musieli następnie czekać na kolejne orzeczenia sądów niższych instancji.

Powyższe nasze uwagi odnoszą się także w podobnym zakresie do zmian w Krajowej Radzie Sądownictwa. Instytucja ta powinna stać na straży niezawisłości i niezależności wymiaru sprawiedliwości. Jakikolwiek bezpośredni wpływ polityków lub przedstawicieli władzy wykonawczej na Radę może spowodować zachwianie trójpodziału władzy w Polsce. Dlatego konieczne jest, aby wybory członków Rady uwzględniały to, że władza sądownicza powinna być niezależna od pozostałych. Kompetencje Rady powinny wzmacniać poczucie niezawisłości sędziowskiej. Rada poprzez swoje działania powinna budować z jednej strony zaufanie do wymiaru sprawiedliwości, a z drugiej strony dawać pewność i rękojmię obrony niezawisłości wymiaru sprawiedliwości przed próbami zawłaszczenia go przez polityków.

Stowarzyszenie Inicjatywa Polska, włączyło się w tę dyskusję i opracowało propozycje, które usprawnią i przybliżą wymiar sprawiedliwości polskim obywatelkom i obywatelom.

Jednocześnie pragniemy podkreślić, iż zło już się wydarzyło w postaci wejścia w życie znowelizowanej ustawy o ustroju sądów powszechnych. Nowe prawo wbrew zapowiedziom rządzących nie działa de facto na rzecz obywateli i obywatelek, lecz wręcz przeciwnie, naruszając niezawisłość sędziów i poddając ich politycznej weryfikacji działa na obywateli niekorzyść. Opinię tę podziela również Komisja Europejska, która przeszła już do drugiego etapu procedury kontroli praworządności wobec Polski o naruszenie prawa UE.

W związku z powyższym oczekujemy ponownego rozpatrzenia przez większość sejmową obecnego kształtu ustawy o ustroju sądów powszechnych.

W ramach naszego stowarzyszenia opracowaliśmy wstępne propozycje, które nazwaliśmy „Sądy bliżej ludzi”.

Proponujemy:

1) utworzenie w byłych miastach wojewódzkich: wydziałów zamiejscowych Wojewódzkich Sądów Administracyjnych oraz oddziałów sądów apelacyjnych;

2) uproszczenie i przyspieszenie pracy sądów, m.in. poprzez wprowadzenie możliwości ustalania przez sędziego ze stronami procesu kalendarza sprawy i umożliwienie prowadzenia procesu w kolejne dni robocze, np. od poniedziałku do piątku;

3) przeniesienie spraw rozwodowych do sądów rejonowych;

4) odbiurokratyzowanie sądów – sędziowie powinni zajmować się orzekaniem, a nie czynnościami administracyjnymi;

5) obowiązkowe nagrywanie wszystkich spraw sądowych;

6) utworzenie Krajowego Funduszu Wsparcia Prawnego;

7) obowiązkowa edukacja prawna w szkołach.

Chcemy szczególnie zwrócić uwagę na punt 1 naszych propozycji dotyczący utworzenia w byłych miastach wojewódzkich wydziałów zamiejscowych Wojewódzkich Sądów Administracyjnych. W obecnie obowiązującym stanie prawnym, zgodnie z art. 16 ust. 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych, wydziały zamiejscowe sądów może tworzyć Prezydent RP na wniosek Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego. Zwracamy uwagę na to, że obecnie mieszkanki i mieszkańcy byłych miast wojewódzkich mają ograniczony dostęp do sądów administracyjnych. Odległości, często ponad 150 km i wiążące się z tym koszty oraz czas potrzebny na stawienie się w sądzie, bardzo często uniemożliwia obywatelkom i obywatelom w pełni korzystać z wymiaru sprawiedliwości. Dostęp do sądów powinien być równy dla wszystkich, także pod względem możliwości dojazdu i kontaktu z sądem. Mieszkanki i mieszkańcy mniejszych ośrodków powinni mieć możliwość dochodzenia swoich praw blisko miejsca swojego zamieszkania.

Pragniemy również powołania Krajowego Funduszu Wsparcia Prawnego ponieważ uważamy, m.in. że obecnie przysługująca możliwość skorzystania z adwokata z urzędu w przeważającej ilości przypadków jest usługą niskiej jakości, pogłębiającą nierówny dostęp do sprawiedliwości dla biedniejszych obywateli, których nie stać na profesjonalnego pełnomocnika. Jednocześnie zewsząd płyną głosy o tym, iż ustawa o nieodpłatnej pomocy prawnej i edukacji prawnej nie spełniła społecznych oczekiwań.